Carlos Dafonte.
A finais do ano pasado cumpríronse 50 anos da morte do ditador e como para moitas persoas esa data é do inicio da transición cara a democracia, o proceso volveu ser obxecto de debates e ata realizouse unha miniserie en TV sobre o mesmo.
Por outra banda, moitos dos problemas que temos hoxe, buscamos a súa orixe nunha transición da ditadura franquista á democracia na que non fomos capaces de impor a “ruptura democrática” e polo tanto ficaron importantes elementos do franquismo, como foi manter a monarquía, non limpar a fondo as forzas represivas e as máis altas instancias da xudicatura, entre outras.
Para entender ese período e o xeito no que a sociedade e as forzas políticas chegaron ao mesmo, considero necesario sinalar que as décadas dos 60 e 70, o ditador morreu no ano 1975, por moito que algúns tenten planear que son as do nacemento dunha forte clase media que en certa medida impediu que as reformas foran máis fondas polo medo que a pequena burguesía sempre amosou a cambios radicais, a nivel sociolóxico o que é máis salientable, e o enfrontamento da clase traballadora co réxime e a posición clara tamén da Universidade, que era clasista e non precisamente nutrida de fillos da clase traballadora.
Nesta década e media, entendo toma moita forza o enfrontamento de importantes sectores da sociedade co réxime, onde no ano 62 é patente ese enfrontamento, comezando pola folga mineira en Asturias, a brutal represión do réxime contra os traballadores, a solidariedade cos mesmos e a declaración do estado de excepción en Asturias, Biscaia e Guipúzcoa. Foi tan enorme a represión e as torturas contra os traballadores e as súas familias, que 102 intelectuais asinaron un manifesto denunciando os feitos, encabezado por José Bergamín que tivo que exiliarse na embaixada de Uruguai. Dende ese momento a intelectualidade española comezará a marcar unha posición firme de oposición á ditadura.
O documento non pasou desapercibido para a CIA e a súa tapadeira cultural, “O Congreso para a Liberdade da Cultura” que presidía Salvador de Madariaga, que vai organizar para o ano 1963, no mes de marzo, un encontro en Madrid baixo o título “Realismo e Realidade na Literatura Contemporánea”, presidido por Aranguren, onde participan tres dos seus mellores “olfateadores” de comunistas emboscados entre a intelectualidade, Manes Sperber, Nícolas Chiaramonte e Mary McCarthy antiga trotskista neoiorquina, que vai manter unha forte polémica co escritor socialista Luís Martín Santos sobre a militancia política dos intelectuais. Congreso que despois do asasinato de Grimau, trasládase para o mes de outubro.
O ano 62 tamén e o do comezo do Concilio Vaticano II, cuxas teses van favorecer a consolidación da actividade de moitos grupos de cristiáns de base que os leva ao enfrontamento co réxime e descoñezo se influíu tamén na actitude dalgún sector, minoritario, da xerarquía da Igrexa, que a partires do mesmo tivo unha actitude menos condescendente coa ditadura.
Pero 1962 é tamén o ano do IV Encontro do Movemento Europeo celebrado en Múnic, onde a CIA tamén tiña metido o nariz, e participan todo tipo de forzas políticas españolas, republicanos, demócratas cristiáns, socialistas, socialdemócratas, algún franquista e monárquicos españoles, nacionalistas catalás e vascos; a única exclusión era o Partido Comunista, ese era o obxectivo o seu illamento, pero tempo máis tarde, Tomás García antigo e alto funcionario do Banco de España na República, e responsable do área económica do PCE, nun descanso dunha xuntanza da organización, explicounos como participara na mesma.
España pedira había meses a adhesión a Europa que fora denegada e a declaración sobre España saída deste encontro, non deixaba dúbida algunha que mentres o réxime ditatorial existira, Europa estaría lonxe. Algúns dos participante foron sancionados ao seu regreso co desterro; xuntanza que o franquismo denominou o “contubernio de Múnic” nun intento de desprestixiar aquela xuntanza na que participaron importantes figuras do europeísmo, dos partidarios dunha Europa unida, á que o franquismo nunca podía aspirar a pertencer.
Tamén nese ano é detido o dirixente comunista Julián Grimau, brutalmente torturado, tirado desde un segundo piso do edificio da antiga Dirección de Seguridade, onde hoxe está a presidencia da Comunidade Autónoma de Madrid, xulgado ao ano seguinte e condenado a morte, non por ser un dirixente do Partido Comunista que veu a axudar á reconstrución do mesmo, senón polas súa actividade durante a guerra civil, tentando, considero, lanzar un aviso a navegantes de que as actuacións da guerra civil aínda seguían presentes e a quen non se portara ben podíalle traer consecuencias. A tortura e o asasinato de Grimau, levantou a nivel internacional unha enorme campaña de solidariedade en todo o mundo, para impedir a súa morte, ata o Papa interveu diante do goberno, campaña que danou moito a imaxe do réxime.
En Galicia é salientable nese ano, a folga dos estaleiros de Vigo que mobilizou a preto de 15.000 traballador@s tamén doutros sectores, ou os sucesos de Mazaricos onde a Guardia Civil cargou contra labregos que protestaban, producindo feridos e un morto.
Nesta década o movemento estudantil antifranquista mediante a loita de masas, derrota ao sindicato imposto polo réxime, o SEU e todos os intentos de substituílo; loita que leva ao réxime a permitir a entrada nos campus, despois nos edificios e máis tarde a crear cuarteis da Policía Armada e da Brigada Político Social nos centros de estudos.
Despois da Fundación do Sindicato das Comisións Obreiras en 1966, as loitas en Galicia agúzase, e no Ferrol prodúcense folgas en Bazán e PYSBE, de grande duración, dureza e solidariedade e 1969 a de Peninsular Madereira.
En 1969 declaración do “estado de excepción” polas mobilización polo xuízo de Burgos onde tentaban condenar a morte a membros de ETA; a solidariedade internacional e a condena da ditadura volveu ser unánime en numerosos países e institucións; ata o Vaticano interveu e o réxime tivo que retroceder nas súas pretensións.
O campo galego tampouco permanecía tranquilo a campaña de “non pagar” fomentada polo Partido Comunista de Galicia pois os labregos non eran empresarios e se lles facía pagar a “cuota empresarial”, trouxo aparellada a detención de labregos e militantes do Partido Comunista de Galicia en Ourense e ser xulgados en 1972 polo Tribunal de Orde Público, constituído había pouco tempo para xulgar e reprimir a ondada de mobilizacións contra o réxime.
Ano que as comarcas de Ferrol e Vigo sitúanse á cabeza da loita contra o franquismo, en marzo na primeira e setembro na segunda con folgas xerais e forte represión que puxeron de manifesto a necesidade de democracia pois a resposta as xustas reivindicacións obreiras sempre era a mesma, represión, torturas, detencións e no caso de Ferrol disparos sobre manifestacións co balanzo de dous mortos e cinco decenas de feridos.
Como nos venderon o proceso da transición á democracia.
Sobre este proceso hai moitas interpretacións algunhas moi escoradas como a de que foi o resultado dunha cesión dun franquismo reformista, onde xogaron papeis moi importantes o rei Juan Carlos I, Torcuato Fernández Miranda e Adolfo Suárez con algún papel secundario de Santiago Carrillo e menos relevante de Felipe González.
Trátase de borrar da memoria colectiva todas estas mobilizacións e loitas, das que só relato un número moi cativo, pero que entendo non poden ser excluídas do proceso de transición cara a un sistema democrático e nese contexto de loitas constantes, de represión, e de solidariedade internacional, se produce un feito que dende o meu punto de vista axuda a comprender o proceso, a constitución en París da Xunta Democrática de España da que formaban parte Partido Socialista Popular, Partido do Traballo, Partido Carlista dirixido por Carlos Hugo de Borbón que axiña marchará, Partido Comunista de España, Alianza Socialista de Andalucía, Justicia Democráica, Comisións Obreiras, e un importante número de persoas independentes de organizacións políticas, algúns de dereitas pero conscientes de que a existencia do franquismo, da ditadura, representaba un atranco para os intereses da maioría dos españois. Organismo unitario que tiña un programa claro, ruptura democrática, goberno provisorio, folga xeneral política ata poñer fin ao franquismo, amnistía, liberdades políticas, convocatoria en oito meses a Cortes Constituíntes.
Hai que destacar que os USA levaban uns anos preocupados polo paso da ditadura á democracia, sobre todo despois da morte de Carrero Blanco; eles e a Internacional Socialista, non consideraban aceptable unha transición á portuguesa cun partido comunista dominante e polo tanto van tentar influír no mesmo e por iso o PSOE non vai aceptar en principio, ningún tipo de unidade cos comunistas, mantívose ao marxe da Xunta Democrática e non lle fixo asco algún, á posibilidade de ir ás primeiras eleccións democráticas sen a legalización do PCE, como aprobaron no seu 27 Congreso.
Os gobernos da monarquía e a posición da mesma.
Por outra banda a Monarquía ten unha postura clara despois de que o rei Juan Carlos é proclamado xefe do Estado trala morte de Franco. Con anterioridade, despois do atentado contra Carrero Blanco que lle costou a vida en decembro de 1973, Arias Navarro o vai substituír no cargo en xaneiro do ano seguinte. Trala morte do ditador Arias inclúe a Manuel Fraga e José Mª de Areilza no Goberno, o primeiro como Ministro do Interior e o segundo de Asuntos Exteriores. Fraga na entrevista que ten con Felipe González e Gómez Llorente na casa de Miguel Boyer, deixa moi clara a posición da Monarquía, os socialistas serían legalizados en 8 anos e os comunistas nunca, e como conclusión afirmou, “Eu represento o poder e vostedes non representan nada”; a monarquía non capitaneaba nada cara á democracia, estaba nunha posición totalmente inmobilista que só a mobilización social conseguirá modificar.
O proxecto da Monarquía na cuestión da democracia, ficaba claro en palabras de Arias Navarro nun discurso en Cortes "construír unha democracia española, sen paliativos nin restricións; pero española, non copiada, desenvolvida por nós mesmos, a partir das nosas propias necesidades, das nosas experiencias e do noso modo de ser”. Esta perspectiva continuista vai ser modificada como sinalei pola mobilizaacion social, sobre todo os sucesos acontecidos en marzo de 1976 en Vitoria, onde seis traballadores foron asasinados polas forzas represivas, que levantou unha enorme solidariedade en todo o territorio do estado e tamén fora do mesmo. Nun estudo realizado nesa época cifraba en 17.731 o número de folgas realizadas nos tres primeiros meses do ano.
A pesares de todo, a posición da monarquía por boca de Arias Navarro, na intervención na TVE o 18 de abril era firme, “non haberá negociación coa oposición”. Juan Carlos marchou ou respondeu ao chamado a EEUU en xullo de 1976, onde lle aconsellaron ou obrigaron, a cambiar de partitura senón quería perder o seu cargo; como consecuencia, como por covardía non se atrevía a volver a Madrid chamar a Arias Navarro a consulta e facerlle dimitir, fixo nun país estranxeiro algo insólito, unha declaracións contra o seu primeiro ministro e Arias presentou a dimisión, aconselloulle a embaixada en Madrid que o fixera?.
