O IMPERIALISMO ESPAÑOL EN ÁFRICA (III). CEUTA E MELILLA.

Terry Hada

Todos os partidos do Parlamento español, desde a dereita e a ultradereita, a “esquerda” do Gobierno PSOE-Sumar ou Podemos, e as formacións nacionalistas, defenden de xeito intransixente a “españolidade” de Ceuta e Melilla. Isto demostra que entre todos eles hai un acordo fundamental: a defensa dos intereses do Imperialismo capitalista español.

Ceuta - colonia portuguesa desde 1415, e máis tarde colonia incorporada á Coroa española en 1580 – e Melilla – colonia conquistada polo Imperio español en 1497 - experimentaron un cambio cualitativo de carácter a partir da segunda metade do século XIX. Ata aquel momento, ambas as eran prazas fortes militares e presidios, cunha localización privilexiada para controlar o tránsito polo Estreito de Xibraltar, e cunha poboación civil moi reducida (entre o 15% e o 25% en Ceuta, e entre o 5% e o 10% en Melilla). A Guerra de África (1859-1860), entre o Imperio español e o Sultanato alauí de Marrocos, desequilibrada pola gran superioridade militar do primeiro, foi determinante para esta transición. En agosto de 1859, membros das cabilas (tribos) do norte de África, atacaron un destacamento español que custodiaba as reparacións en diversos fortíns de Ceuta. Entón, Leopoldo O'Donnell - presidente do Gobierno naquel momento - esixiu ao sultán de Marrocos un castigo exemplar para os agresores; con todo, isto non sucedeu. Entón, o Goberno español decidiu invadir o Sultanato de Marrocos, dando a seguinte explicación oficial: “A ultraxe inferida ao pavillón español polas hordas salvaxes que poboan as provincias de Anghera, limítrofe á praza de Ceuta, obxecto das súas inmotivadas e recentes agresións, é de natureza tal, que ningún goberno que teña conciencia da súa honra pode toleralo”. Todos os grupos políticos - incluso a maioría dos membros do Partido Democrático - apoiaron sen fisuras a intervención. En Cataluña e o País Vasco organizáronse centros de recrutamento de voluntarios para acudir á fronte, onde se inscribiron moitos carlistas, sobre todo procedentes de Navarra, nun proceso de efervescencia patriótica como non se dera desde a Guerra da Independencia de 1808-1814. A onda de patriotismo que se estendeu por todo o país tamén foi fomentada pola Igrexa Católica, que alentou aos soldados “a non volver sen deixar destruído o islamismo, arrasadas as mesquitas e cravada a cruz en todos os alcázares”. Tras 4 meses de guerra, asinouse o tratado de Wad-Ras, no que se declaraba ao Sultanato de Marrocos perdedor, e único culpable do conflito. Devandito tratado duplicou o territorio español en Ceuta, multiplicou por vinte o territorio español en Melilla, e impuxo unha indemnización de 400 millóns de reais ao Sultanato de Marrocos, quen ademais recoñeceu a soberanía española das illas Chafarinas, entregou ao Imperio español o territorio de Santa Cruz da Mar Pequena (futuro enclave colonial de Sidi Ifni) para establecer unha pesqueira, e cedeulle a administración temporal de Tetuán como garantía do pago das súas débedas de guerra. A vitoria desatou unha exaltación do orgullo patriótico. Os leóns de bronce situados ás portas do Congreso dos Deputados en Madrid fundíronse utilizando os canóns capturados ás tropas marroquís durante a contenda.

O aumento da poboación civil en Ceuta e Melilla, comezou precisamente na segunda metade do século XIX e disparouse durante o século XX. O tratado de Wad-Ras foi o punto de inflexión que fixo viable a vida civil xeneralizada. Ao afastar as fronteiras e pacificar a contorna fronte aos ataques das cabilas, xerouse un “territorio de seguridade” que permitiu romper o concepto de fortaleza blindada e planificar os primeiros ensanches urbanos fóra das murallas históricas.

Devandito tratado, e acordos comerciais complementarios en 1861, legalizaron o comercio fronteirizo, e converteron a Ceuta e Melilla nas principais “portas de entrada” de produtos europeos cara ao norte de África. O Estado español outorgou o status de porto franco a ambas as prazas en 1863, quedando así exentas de certos impostos e aranceis comerciais, o que as converteu nun “imán” para comerciantes peninsulares e estranxeiros. Neste sentido, o Estado español realizou fortes investimentos públicos na ampliación e modernización dos portos de Ceuta e Melilla a finais do século XIX e principios do XX. A construción de peiraos, almacéns e cargaderos xerou miles de postos de traballo estables na construción e a estiba, atraendo a obreiros e man de obra civil de toda Andalucía.

O Decreto de Liberdade de Residencia (1868) supuxo o nacemento da sociedade civil moderna, abolindo a prohibición de que a poboación civil ou estranxeira residise libremente nas prazas. Entre 1906 e 1911 concluíu o proceso de desmantelamento dos históricos penais españois no norte de África, o que contribuíu a eliminar o estigma carcerario de Ceuta e Melilla, favorecendo o asentamento civil. O boom da explotación das minas de ferro do Rif por parte de empresas españolas, a principios do século XX, que utilizaron o porto de Melilla como vía exclusiva de saída cara a Europa, trouxo consigo a industrialización acelerada da zona e a consecuente chegada de miles de obreiros/as, fundamentalmente andaluces e murcianos. O establecemento do Protectorado Español de Marrocos (1912-1956) foi outro fito fundamental para a configuración socioeconómica de Ceuta e Melilla. Ambas as prazas, a pesar de quedar fóra do protectorado por ser consideradas territorio soberano nacional, funcionaron como as súas capitais loxísticas, portuarias e administrativas, e viviron unha explosión demográfica sen precedentes debido á chegada masiva de obreiros, comerciantes e funcionarios do Estado español. O período de protectorado tamén profesionalizou o carácter militar de Ceuta e Melilla, ligado ao colonialismo e á reacción no terreo ideolóxico. Aquí naceron unidades de elite como a Lexión Española (fundada en Ceuta en 1920) e os Regulares (tropas indíxenas formadas en Melilla, en 1911). Non é casualidade que a Guerra Civil española estalase en 1936 precisamente por mor da alzamento destas tropas, nas que estaban destinados os chamados oficiais "africanistas", como Francisco Franco, Sanjurjo ou Millán-Astray.

O carácter actual de Ceuta e Melilla é froito da conquista e a opresión do Imperialismo español sobre os pobos do norte de África, como o rifeño e o marroquí. Ambas as prazas representan, xunto ao Sahara Occidental, Guinea Ecuatorial, o Protectorado español de Marrocos e Sidi Ifni – sen esquecer a sanguenta colonización española das Illas Canarias no século XV - a última experiencia colonialista española, a africana, e son ademais o berce ideolóxico do sector máis reaccionario e liberticida do Estado español; aquel que en 1936 deu un golpe militar para impoñer unha ditadura de case catro décadas, e que hoxe actúa politicamente baixo o disfrace de PP e VOX. Por iso esiximos a saída inmediata e incondicional do Imperialismo español de Ceuta e Melilla e o fin da súa utilización como fronteira sur da Unión Europea. Pero isto non significa que automaticamente defendamos a súa incorporación ao Reino de Marrocos, porque nese suposto, os/as traballadores/as ceutís e melillenses, alén de – previsiblemente - sufrir unha diminución nos seus dereitos e liberdades, seguirían – e isto é o fundamental – baixo o xugo doutro estado capitalista, o marroquí, que é tamén opresor de pobos, como o rifeño ou o saharauí – neste caso mediante a ocupación do Sahara Occidental (en alianza co propio Imperialismo español) – e que comezou a ser tamén o mellor socio do Imperialismo estadounidense no norte de África, en especial desde a adhesión de Marrocos aos Acordos de Abraham en 2020, recoñecendo así a existencia do Estado xenocida de Israel. Consideramos por este motivo que os/as traballadores/as ceutís e melillenses, alén de estar chamados a ser a vangarda na loita da clase traballadora e os pobos do Estado español por expulsar ao Imperialismo español de Ceuta e Melilla, deben formar parte da construción da revolución socialista en Marrocos, para derrocar ao réxime capitalista e opresor de Mohamed VI, no marco dun proceso revolucionario no norte de África que garanta os dereitos e a autodeterminación dos pobos (saharauí, rifeño, marroquí, alxerino, …), rumbo a unha Federación Socialista do Magreb.

Galicia no mes de novembro 2026